सुभाषचंद्र बोस आणि महात्मा गांधी

0
442
संग्रहित छायाचित्र.

महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचंद्र बोस आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यातील मतभेद आणि एकमेकांच्या त्यागाबद्दलचा सन्मान यावर खरे तर चर्चा झाली पाहिजे. परंतु बोस व पटेल यांचा वापर करून भाजपपुरस्कृत प्रचार सामग्रीत अत्यंत हीन पातळीवरची टीका महात्मा गांधी व नेहरु यांच्यावर केली जाते.

संजय पांडे ( लेखक भाईंदर (प) जि. ठाणे येथील वकील आहेत.)

2014च्या निवडणुकीपूर्वी आरएसएसच्या शाखांतून आणि भाजपकडून सरदार वल्लभभाई पटेल यांचा वापर गांधी- नेहरू यांना लक्ष्य करण्यासाठी केला जायचा. सत्तेत आल्यानंतर भाजपकडून नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचाही वापर गांधी- नेहरूंची प्रतिमा हनन करण्यासाठीच मोठ्या प्रमाणात केला गेला. महात्मा गांधी यांना लक्ष्य करणारा बराच मजकूर मागच्या 6 वर्षांपासून उजव्या विचारसारणीकडून सोशल मीडियावर प्रसृत करण्यात येत आहे.

इतिहासकार रामचंद्र गुहा यांनी याबद्दल महत्वाची माहिती आपल्या ‘गांधी बिफोर इंडिया’ पुस्तकांतून मांडली आहे. डाव्या व पुरोगामी विचारांचे सुभाषचंद्र बोस यांचे वल्लभभाईंशी फारसे चांगले संबंध नव्हतेच. पुढे अनेक कारणांनी तणाव निर्माण होऊन ते अत्यंत खराब अवस्थेत गेले. 1933 मध्ये वल्लभभाईंचे थोरले बंधू विठ्ठलभाई हे गंभीर आजारी व मरणासन्न अवस्थेत असताना त्यांची सुभाषबाबूंनी खूप सेवासुश्रुषा केली होती. त्यामुळे प्रभावित होऊन विठ्ठलभाईंनी आपल्या इच्छामृत्यूपत्रात आपल्या संपत्तीचा तीन चतुर्थांश (75 टक्के) भाग बोस यांच्या नावे करून टाकला. त्यात ‘या संपत्तीचा वापर भारताच्या हितासाठी इतर देशांमध्ये प्रचार प्रसार करण्यात खर्च करण्यात यावा’ अशी अट देखील टाकली गेली. वल्लभभाई यांनी या इच्छामृत्यूपत्राच्या प्रामाणिकतेवर शंका उपस्थित केली. डॉक्टरांनी साक्षांकित का केले नाही? मूळ कागदपत्रे संरक्षित आहेत का? सर्व साक्षीदार बंगालीच का? जिनिव्हा येथे विठ्ठलभाईंचे निधन झाले तेथे उपस्थित स्वातंत्र्यसैनिक किंवा काँग्रेस नेत्यांची सही का नाही? सही खरी कश्यावरून? असे अनेक प्रश्न उपस्थित केले. वर्षभर चाललेल्या कायदेशीर लढयानंतर शेवटी कोर्टाने ही संपत्ती रक्तसंबंधीयांच्या हवाली केली. त्यासाठी विठ्ठलभाई स्मृती ट्रस्ट बनवण्यात आली.

भारताला राजकीय, व्यक्तिगत किंवा वैचारिक दृष्टीने मूक्त करण्याची इच्छा हा समान दुवा सोडला तर बोस आणि पटेल यांच्या विचारांत जुळण्यासारखे काहीच नव्हते. 1928 मध्ये कलकत्त्यात काँग्रेसचे अधिवेशन भरवण्यात आले. या अधिवेशनात महात्मा गांधी यांनी ब्रिटिशांना भारताला अधिराज्य दर्जा (डोमिनियन स्टेट्स) देण्याचा ठराव मांडला. तेथे सुभाषचंद्र बोस यांनी लष्करी थाटात 2000 स्वयंसेवकांच्या ‘गार्ड ऑफ ऑनर’ ची व्यवस्था केली होती. त्यातील हजार स्वयंसेवक सैनिकी गणवेश घालून होते. कलकत्त्यात ब्रिटिश सैनिकांचे कपडे शिवणार्‍या ‘हरमन्स’ फर्मकडून स्वतः सुभाषबाबूंनी वरिष्ठ सैन्य अधिकार्‍यासारखा गणवेश शिवून घेतला होता. स्वतःसाठी फील्ड मार्शलची छडी (बॅटन) बनवून घेतली होती. साधेपणाने जगणार्‍या गांधींना मात्र हे सर्व विचित्र वाटल्याने त्यांनी याला बेट्रम मिल्सची सर्कस’ (ब्रिटनची त्यावेळची सुप्रसिद्ध सर्कस कंपनी) नाव दिले.

राजमोहन गांधी यांनी पटेल यांच्या जीवनचरित्रात लिहिले आहे की, ‘त्यांना (वल्लभ भाई) सुभाषच्या कार्यक्षमतेवरच शंका होती. शिवाय त्यांचे सुभाषसोबत खोलवर असहमत होते. 1937 मध्ये काँग्रेसचे निवडून आलेले सरकार असावे, असे पटेल यांचे मत होते. पण बोस यांनी काँग्रेसने सर्व मंत्रालये सोडून सरकारशी युद्ध पुकारण्याची भूमिका घेतली होती. हे पटेल यांना अनुचित वाटल्याने अमान्य होते. दुसरा एक महत्वाचा फरक असा की, सुभाषचंद्र यांच्या नजरेत त्यावेळी गांधींच्या मताचे एका मर्यादेपलीकडे महत्व नव्हते पण सरदार पटेल यांच्यासाठी गांधी पूर्णपणे आवश्यक होते.

पाच वर्षांनी हरिपुरा येथे 1938 मध्ये  झालेल्या काँग्रेस अधिवेशनाच्यावेळी महात्मा गांधी यांनी सुभाषचंद्र बोस यांचे नाव अध्यक्ष म्हणून प्रस्तावित करण्याचा निर्णय घेतल्यावर वल्लभभाई पटेल यांनी तीव्र नापसंती व विरोध दर्शवला. परंतु गांधीजी हे बोस यांच्याच नावावर ठाम राहिले. त्यामुळे बोस अध्यक्ष म्हणून निवडून येऊ शकले. मात्र तेव्हाही अध्यक्ष म्हणून निवडले गेल्यानंतर सुभाषचंद्र यांनी 51 बैलगाड्यांवर स्वागत करत असलेल्या केशरी साडी घातलेल्या 51 महिला स्वयंसेविका या 51 प्रवेशद्वारातून 51 ब्रास बॅंडच्या ताफ्यात निघतील, अशी राजाच्या स्वागतासाठी केली जाते अशी जंगी व्यवस्था केली होती.

पुढच्या वर्षी पुन्हा 1939 मध्ये बोस यांनी निवडणूक लढवण्याला पटेल यांनी तीव्र विरोध केला. त्यांनी जाहीररित्या इशाराच दिली की ‘बोस जर निवडून आलेच तर आम्ही त्यांची धोरणे व्हेटो (नकाराधिकार) वापरून हाणून पाडू. गरज पडली तर कार्यकारी समितिद्वारे (पटेल समर्थकांकडून) व्हेटोचा वापर करू. ‘बोस पुन्हा निवडणूक जिंकून काँग्रेसचे नेतृत्व करतील अशी परिस्थिति निर्माण झाली तेव्हा पटेल यांना वाईट वाटून त्यांनी राजेंद्र प्रसाद यांना लिहिले की, ‘मी कधी स्वप्नातही विचार केला नव्हता की ते (सुभाष) पुन्हा निवडणुकीसाठी अशा प्रकारच्या गलिच्छ तंत्रांवर उतरतील.’ सुगाता बोस त्यांच्या ‘हिज मेजेस्टी ऑप्शनंट’ या पुस्तकात लिहितात की, पटेल यांचे म्हणणे आहे की, सुभाषांचे पुनरुत्थान ‘देशहितासाठी हानिकारक असेल’. यावर प्रत्युत्तर देताना बोस यांनी पुन्हा एकदा निवडणूक लढवण्यापासून रोखण्यासाठी वल्लभभाईं ‘नैतिक बंधन’ वापरत असल्याचा आरोप केला.

गांधीजींनी उच्चवर्णीय असल्याने बोस यांना राष्ट्रीय अध्यक्ष होउ दिले नाही, ही माहिती पूर्ण खोटी आहे. 29 जानेवारी, 1939 च्या काँग्रेस अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत नेहरू यांनी भाग घेतला नाही.  मौलाना आझाद यांनी आपली उमेदवारी मागे घेतली आणि आंध्रप्रदेशचे गांधीवादी नेते डॉ. पट्टाभी सितरामैया यांनी निवडणूक लढवली.  त्या निवडणुकीच्यावेळी बोस यांच्या विरोधात गांधींपेक्षा काँग्रेसमधील सनातनी व हिंदुत्ववादी विचारसरणीकडे कल असलेले नेते जास्त होते. पटेल टीका करण्यात तितकेच निर्मम होते. बोस यांनी त्यांना ‘गैरलोकशाहीवादी’ संबोधले तेव्हा ते रागाने म्हणाले, ‘जंगलात सिंह जन्माद्वारे राजा बनतो. निवडणुकीत नाही’. 1939 मध्ये काँग्रेसचा अंतर्गत संघर्ष वेगळ्या पातळीवर गेला होता. येथे महात्मा गांधींचा विरोध सुभाषचंद्र बोस यांच्या हिंसक मार्गांचा वापर करून ब्रिटिशांशी लढा देण्याच्या विचारांशी होता. हा विरोध पूर्णतः तात्विक होता. गांधींकडून तसा विरोध असणे हा त्यांचा अधिकार म्हणून पाहिले गेले पाहिजे.

पटेल आणि गांधी विरोधात असूनही बोस यांनी 1939 च्या काँग्रेस अध्यक्षपदाची निवडणूक पुन्हा जिंकली व पट्टाभी सितारामैय्यांना पराभूत केले. पटेल यांनी राजेंद्र प्रसाद यांना लिहिले, ‘सुभाषचंद्र बोस यांच्याबरोबर काम करणे आपल्यासाठी अशक्य आहे.’ गांधी-पटेल गटाने बोस यांचे अध्यक्षीय अधिकार कमकुवत करण्याचे काम केले. त्यामुळे हताश होऊन बोस यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. पटेल यांचे विश्वासू राजेंद्र प्रसाद यांची हंगामी अध्यक्ष म्हणून वर्णी लावण्यात आली. पटेल बोस यांचे कट्टर विरोधक होते. परंतु गांधीजी तितकेसे कठोर नव्हते. सुभाषचंद्र यांचे भाऊ शरत यांनी वल्लभभाईंवर आरोप केला की, त्यांनी सुभाषचंद्रच्या विरोधात स्वार्थी,  द्वेषपूर्ण आणि सुडाचे प्रचार युद्ध चालवले.

बोस यांच्या पराभवासाठी पंत यांच्या प्रस्तावाला पाठिंबा देऊन पटेल व पंत यांनी शर्थीचे प्रयत्न करून पाहिले. त्या निवडणुकीत सुभाषचंद्र यांना 1580 मते आणि सितारमैय्या यांना 1377 मते मिळाली. फक्त 203  मतांच्या फरकाने बोस जिंकले. नेहरू यांचाही बोस यांनाच सुप्त पाठिंबा होता. गांधींना हा पराजय जिव्हारी लागल्याने ‘सितारमैय्या यांचा पराजय हा माझा पराजय’ असल्याचे मत त्यांनी व्यक्त केले. पुढे अंतर्गत राजकारणातून व मतभेदांतून खिन्न होऊन सुभाषचंद्र यांनी काँग्रेसच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला. महात्मा गांधी यांच्याशी मतभेदांपेक्षा बोस यांचे प्रखर विरोधक काँग्रेसचे सरदार पटेल, जी.डी. बीडला, गोविंद वल्लभ पंत, राजगोपालाचारी आणि राजेंद्र प्रसाद हे होते. गांधींना लक्ष्य करत असताना आज यांचे कोणी नावही संबंध घेत नाही. बोस देशात प्रचंड लोकप्रिय होते. नेहरूही होते. परंतु गांधींविरोधात बंड पुकारून निर्णय घेण्याची धमक फक्त बोस यांच्यामध्ये होती.

6 जुलै 1944  रोजी सिंगापूरच्या आझाद हिंद रेडिओवरून त्यांनी देशाला संबोधित करत असताना महात्मा गांधींचे आशीर्वाद मागितले. सुभाषचंद्र बोस हे पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी गांधीजींना ‘राष्ट्रपिता’ ही उपाधी दिली. गांधी आणि नेहरू हे दोघे बोस यांचे मोठे प्रशंसक होते. गांधी त्यांना ‘राष्ट्रभक्तांमधला राजकुमार’  म्हणायचे. त्यांनी ‘बोस यांची देशभक्ती कोणापेक्षाही कमी नाही’ असेही अनेकवेळा म्हटले. 

गांधींचा विरोध जर डाव्या विचारांना असता तर त्यांनी नेहरूंनाही विरोध केला असता. कारण नेहरू उघड समाजवादी विचारांचे होते आणि देशाच्या क्रांतिकारक आंदोलनांचे जाहीर समर्थक होते. पण सुभाषचंद्र यांचा मार्ग हिंसेचा असल्याने त्यांच्याशी नेहरू, गांधी यांचे स्वाभाविक मतभेद होते. शहीद भगतसिंह यांनी 1928 मध्ये लिहिलेल्या ‘नये नेताओं के अलग अलग विचार’ या लेखात काँग्रेसच्या या तरुणतुर्क नेत्यांतील विविध मतभेद व वैचारिक कल याचा आढावा घेतला आहे. पटेल आणि बोस या दोघांच्या राजकीय मतभेदांच्या पलीकडे त्यांच्यात वैचारिक मतभेदही भरपूर होते. बोस समाजवादी नियोजनाचे समर्थक होते तर पटेल खाजगी उपक्रमांबद्दल अधिक सहानुभूतीशील होते. हिंदू-मुस्लिम सद्भावनेसाठी बोस हे पटेलांपेक्षा खूपच आग्रही व कटिबद्ध होते. नियोजन आणि धर्मनिरपेक्षता यासारख्यामुद्द्यांवर बोस आणि नेहरू एकाच विचारांचे होते. गांधींशी निष्ठा आणि एक्सिस राष्ट्रांची आघाडी (जर्मनी, इटली व जापान) ही मित्र राष्ट्रांच्या आघाडीपेक्षा (ब्रिटन, संयुक्त राज्य अमेरिका, सोव्हिएत संघ व चीन) अधिक धोकादायक असल्याच्या मुद्द्यावर नेहरू व पटेल यांच्यात एकमत होते.

1940 च्या सुमारास सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेस पक्षातच ‘फॉरवर्ड ब्लॉक’ नावाने नवीन डाव्या विचारांची आघाडी बनवायची सुरुवात केली. याला नेहरूंचा विरोध नव्हता. पण ब्रिटिशांना हा गट मजबूत झाल्यास काँग्रेस या बलाढ्य पक्षाला हिंसात्मक, साम्राज्यवाद विरोधी व डाव्या विचारांची लागण झाली तर आपल्याला खूप जड जाईल याची भीती वाटल्याने त्यांना त्यांच्या घरी नजर कैदेत ठेवून त्यांची प्रत्येक हालचाल टिपणे सुरू केले. सहकाऱ्यांच्या मदतीने बोस यांनी भारत सोडून नंतर आझाद हिंद फौज बनवली. तो इतिहास ज्ञातच आहे. 

बोस हे आपल्या प्रेयसीला (नंतर पत्नी) लिहिलेल्या पत्रात ते शल्य व्यक्त करतात की, त्यांना नेहरूंकडून पाठिंब्यापेक्षा जास्त गोष्टी अपेक्षित होत्या. ज्या त्यांच्याकडून झाल्या नाहीत आणि लोकांचा विश्वास जिंकूनही भारताचा महानतम व्यक्ती (गांधी) यांचा विश्वास जिंकू शकलो नाही.’ यात ते कुठेही गांधींवर आरोप करत नाहीत आणि आदरयुक्त मतभेदच व्यक्त करतात. सुभाषचंद्र बोस यांचे काँग्रेस, गांधी व भारतीय स्वातंत्र्य चाळवळीबद्दलचे आदर व प्रेम कधीच कमी झाले नाही. वैचारिक मतभेद असूनही त्यांनी नेहमी गांधींच्या आंदोलनांना पाठिंबा दिला. त्याची मुळे सहिष्णू, धर्मनिरपेक्ष व उदारमतवादी कार्यपद्धतीच्या मूल्यांमध्ये आहेत.

6 जुलै 1944  रोजी सिंगापूरच्या आझाद हिंद रेडिओवरून त्यांनी देशाला संबोधित करत असताना महात्मा गांधींचे आशीर्वाद मागितले. सुभाषचंद्र बोस हे पहिले व्यक्ती होते ज्यांनी गांधीजींना ‘राष्ट्रपिता’ ही उपाधी दिली. गांधी आणि नेहरू हे दोघे बोस यांचे मोठे प्रशंसक होते. गांधी त्यांना ‘राष्ट्रभक्तांमधला राजकुमार’  म्हणायचे. त्यांनी ‘बोस यांची देशभक्ती कोणापेक्षाही कमी नाही’ असेही अनेकवेळा म्हटले.  विमान अपघातात बोस यांच्या मृत्यूची बातमी माहीत पडल्यावर गांधींना अतीव दुःख झाले. ‘बोस आपल्यामध्ये त्यांनी जगासमोर उभारलेल्या आदर्श व विचारांच्या स्वरूपात नेहमी जिवंत आहेत’, असे गांधीजींनी त्यांच्या शोकसंदेशात म्हटले होते.

1944 मध्ये टोकियो विद्यापीठात विद्यार्थ्यांना संबोधित करताना ते म्हणाले, भारताला नाझीवाद आणि साम्यवाद याच्या मधल्या विचारधारेची गरज आहे. या विधानाने नेहरू आणि बोस यांच्यातील संबंध अजून दुरावले गेले. बोस हिटलरच्या नाझीवाद आणि बेनेटो मुसोलिनीच्या फासीवादाने प्रभावित होते. पण पंडित नेहरूया दोन्ही विध्वंसक विचारांचा परिणाम ओळखून होते. त्यांना हिटलर-मुसोलिनीची तीव्र चीड होती. त्यांनी स्पष्ट म्हटले होते की, फासीवाद आणि साम्यवाद यांच्यात कुठलाच मध्यममार्ग शक्य नाही आणि नाझीवाद-फासीवाद ही भांडवलशाहीची अपरिष्कृत व क्रूरतम रूपे आहेत. पंडित नेहरू आपल्या या महान सहकार्‍याला अभिवादन करताना लिहितात, ‘भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी जीवन अर्पण केले. त्यासाठी त्यांनी एका बहाद्दर सैनिकाप्रमाणे सर्व अडचणींचा वीरतेने सामना केला. त्यांचे देश व स्वातंत्र्यावर निस्सीम प्रेम होते. मी वैयक्तिक पातळीवर त्यांच्या काही धोरणांशी सहमत नसलो तरी त्यांनी जे काही केले ते सर्व देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी केले. ते आपल्यातून निघून गेले. त्यांनी फोरवर्ड ब्लॉक बनवले. त्यांच्या प्रमाणिकतेवर कोणीही शंका घेऊ शकत नाही. त्यांनी आयुष्यभर भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांच्या पद्धतीने लढा दिला.’ आझाद हिंद सेनेच्या अधिकाऱ्यांवर जेव्हा लाल किल्ल्यात खटला चालवला गेला तेव्हा त्यांच्या बचावासाठी उभ्या असलेल्या 4 वकीलांपैकी एक जवाहरलाल नेहरू देखील होते.

एक काळ असाही आला जेव्हा गांधी हे बोस यांच्या विद्रोहाने प्रभावित झाले होते. 1942 मध्ये पूर्वोत्तर भागात बोस यांच्या नेतृत्वात आझाद हिंद सेनेने हल्ला चढवला. त्याचवेळी गांधींनीही ‘भारत छोडो’ आंदोलनाची हाक दिली. बोस यांनी आयएनएच्या दोन ब्रिगेड्सचे नाव गांधी आणि नेहरू यांच्या नावावर ठेवले होते. पटेल यांनी मुंबई पोर्टवर सुभाषचंद्र बोस व आयएनएवर तस्करीच्या मार्गाने एक चित्रफीत मिळवली. त्याचे गुप्त प्रदर्शन दिल्लीच्या रिगल थिएटरमध्ये करण्यात आले. नंतर यात इतर काँग्रेस नेत्यांचे संदेश जोडून देशभरात दाखवण्यात आली. 1931 सालापर्यंत भगतसिंहांच्या फाशीच्या वेळी आपल्या अहिंसेच्या सिद्धांतांना कवटाळून बसलेल्या गांधींचा 1942 येता येता राष्ट्रहितात सशस्त्र संघर्षाला विरोध मावळत गेला आणि ते बोस यांच्या अहिंसक गुरिल्ला युद्धाला तात्विक पाठिंबा देऊ लागले. काही वर्षांनंतर, 1946 मध्ये जेव्हा भारतीय राष्ट्रीय लष्कराचे (आयएनए) सैनिक भारतात मायदेशी परतले तेव्हा पटेल यांनी त्यांना सहाय्य करून त्यांच्या निर्दयी वक्तव्यात आंशिक सुधारणा केली. त्यांच्या वागण्यात व्यवहार्यता होती. सुभाषचंद्र बोस यांची प्रतिष्ठा उंचीवर होती व त्यांच्या हृदयातही होती. पटेल यांनी सुभाषचंद्र बोस यांनी निर्वासित राहून जे केले त्याचे कौतुक केले.

बोस (1921 ते 1940 दरम्यान 11 वेळा भारताच्या वेगवेगळ्या तुरूंगांमध्ये ), जवाहरलाल नेहरू (9 वेळा 3259 दिवस म्हणजे जवळपास 10 वर्षे बंदीवास ),गांधी (आफ्रिकेत 6 वेळा भारतात 7 वेळा एकूण 5 वर्षे) आणि पटेल (5 वेळा सव्वासहा वर्षे) या प्रत्येकानेच तुरूंगामध्ये अनेक वर्षे व्यतीत केली.  पण 1930 ते 1940 च्या दरम्यान हिंदुत्ववाद्यांनी ब्रिटिशांना कोणत्याही प्रकारे आव्हान दिले नाही. महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचंद्र बोस आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यातील मतभेद आणि एकमेकांच्या त्यागाबद्दलचा सन्मान यावर खरे तर चर्चा झाली पाहिजे. परंतु बोस व पटेल यांचा वापर करून भाजपपुरस्कृत प्रचार सामग्रीत अत्यंत हीन पातळीवरची टीका महात्मा गांधी व नेहरु यांच्यावर केली जाते, हे सखेद नमूद करावे लागते.

प्रतिक्रिया द्या

कृपया आपली टिप्पणी द्या!
कृपया येथे आपले नाव प्रविष्ट करा